Articles
Over de Here Trilogy, door Mischa Spel
"Object" gebruikt in Here [enclosed]
Met ijzige trefzekerheid wordt een tak in tweeën gebroken. Het lijkt een
alledaags gebaar, met een alledaagse klank. Maar in het oeuvre van componist
Michel van der Aa (1970) betekent de brekende tak meer. In een muzikale, niet
alledaagse context, suggereert het gebaar plots eenzaamheid, waanzin, venijn.
En de knisperige klank die erbij hoort ís weliswaar puur natuurlijk, maar doet
met gesloten ogen ook elektrisch aan. Het gebaar en het geluid zijn gelaagder
en beladener dan zij in eerste instantie lijken. Dat maakt de brekende tak tot
een icoon voor het oeuvre van Van der Aa in het groot en de Here
trilogie in
het klein.
Een wisselwerking tussen natuurlijke en elektrische geluiden en een visueel-theatrale component zijn terugkerende constanten in de Here-trilogie, die Van der Aa componeerde tussen 2001 en 2003. Thematisch is de cyclus verwant aan zijn kameropera One (2002). In One onderneemt een anoniem vrouwelijk personage (sopraan) een obsessieve zoektocht naar zichzelf, en gaat daarbij een dialoog aan met haar alter-ego op film. In het tweede en derde deel van de Here-trilogie keert de sopraan terug - in eenzelfde ijdele queeste naar zichzelf en naar aansluiting met de wereld om haar heen.
Zowel One als, op een abstractere, meer puur muzikale manier, de Here trilogie ontleent een confronterende dramatische werking aan het gegeven van een in waanzin uitmondende eenzaamheid. Die dramatiek is geen opgelegd, buitenmuzikaal idee, maar een product van de muzikale structuur. Niet voor niets is het oeuvre van Van der Aa wel de muzikale evenknie genoemd van het werk van M.C. Escher. Diens perspectivische suggesties en manipulaties vinden bij Van der Aa een muzikale pendant in een evenzeer intrigerend spel van akoestische vervorming. In Oog (1995) wordt een celliste spelend verzwolgen in haar eigen, op tape vastgelegde klankschimmen. In Wake (1997) spelen een slagwerker en een `drummende' mimespeler een duet.
"Tegenstellingen tussen wat is en wat lijkt fascineren me", zegt de componist hierover zelf. "De sculptuur When I am Pregnant (1992) van de Engelse beeldhouwer Anish Kapoor lijkt van voren bezien een blinde muur. Alleen van opzij zie je de buik. In alle eenvoud is dat een extreem dramatisch gegeven. In mijn muziek streef ik naar een vergelijkbaar soort dramatiek." Ook in de Here trilogie is de dramatiek een organisch gevolg van Van der Aa's muzikale poëtica. Spanning wordt opgeroepen door het hoorbaar falen van de muziek zelf, waarin het muzikale heden (live kamerorkest of ensemble) botst met het verleden (soundtrack). Overkoepelend leidt dat falen van de muzikale voortgang tot het gevoel van verkilling, onthechting en gespletenheid dat na het puur instrumentale eerste deel Here [enclosed] stem krijgt in Here [in circles] en Here [to be found].
Here [enclosed]
Een manshoge zwarte kast is op het podium opgesteld als dominante maar zwijgende
deelgenoot van Here [enclosed]. Wat betekent de kast, welke geheimzinnige inhoud
gaat erin schuil? De dirigent inspecteert de cabine aarzelend, maar de klinkende
muziek van het kamerorkest verbiedt hem de inhoud te onthullen. Zolang het proces
van muzikale insluiting nog niet rond is, moet ook de visuele ontknoping wachten.
Pas aan het slot licht de kast op, en wordt als 'deus ex machina' een vrouwengestalte
zichtbaar. Het raadsel is gesteld. Niet opgelost.
In zijn Here trilogie betrekt componist Michel
van der Aa de luisteraar bij een muzikale verkenning van de botsende verhouding
tussen individu en omgeving. Zijn aanstekelijke fascinatie voor theatrale en
visuele middelen is daarbij maar één van verscheidene constanten.
Een herkenbare harmonische handtekening vormt ook de zuinige omgang met materiaal.
Het harmonisch 'DNA' van de Here trilogie bestaat
in elk van de drie delen uit dezelfde elf akkoorden - zowel in het orkest als
op de soundtrack.
Het openingswerk Here [enclosed] is met zijn bezetting voor kamerorkest en soundtrack het meest abstracte deel van het drieluik: het dramatisch-ik is hier alleen visueel - in de kast - aanwezig. Waar individu en omgeving elkaar in Here [in circles] omsingelen en in Here [to be found] aantrekken en afstoten, draait Here [enclosed] om een instrumentaal proces van 'insluiting'. Dat voltrekt zich op verschillende niveaus. De soundtrack omgordt het kamerorkest door opnamen van live-gespeelde noten als akkoorden te herhalen in een zich steeds verder verdichtend weefsel. Maar ook op microniveau, in de benadering van timbre en de ontwikkeling van individuele instrumentale lijnen, neemt de druk steeds verder toe - totdat de akoestische insluiting met de onthulling van de cabine ook visueel een climax bereikt. Het geluid kan hoorbaar geen kant meer op, het individu is zichtbaar opgesloten. Van der Aa lost het zo ontstane vacuüm op door zijn muziek in de epiloog binnenstebuiten te keren. Vooruitlopend op de rol van de sopraan in Here [in circles] en Here [to be found], verheft de eerste viool zich als een individuele dramatische entiteit uit het gedempt spelend strijkorkest. De eenling overstemt het collectief waar zij eerst deel van uitmaakte, en gaat de strijd aan met de aanzwellende, steeds bedreigender klinkende ruisklanken op band. De wisselwerking tussen die live gespeelde klanken (mens) en elektronica (machine) wordt consequent en opvallend gemarkeerd met opvallende, wreed door het klankbeeld prikkende klik- en knipgeluiden. Op die manier onthult Van der Aa zijn compositorisch skelet als in een röntgenfoto, of als een blauwdruk die permanent achter de muziek oplicht.
Here [in circles]
Here [in circles] vormt het hart van het Here-drieluik, en in karakter en bezetting (vijf strijkers, trompet, klarinet en basklarinet, percussie en sopraan) is het ook het meest breekbare, intieme deel. De rol van de soundtrack is teruggebracht tot de meest basale en spontane verschijningsvorm denkbaar. De sopraan bedient een cassetterecorder waarmee ze zichzelf en het ensemble in real-time opneemt, vooruit- en terugspoelt en afspeelt, waardoor de cyclische uitzichtloosheid van de muziek ook op kleine schaal vorm krijgt.
Het is veelzeggend dat Van der Aa ervoor koos de teksten van het "dramatis persona"
(sopraan) in Here [in circles] en Here
[to be found] zelf te schrijven. Een bestaande
tekst zou de muzikale voortgang immers nooit zo organisch kunnen weerspiegelen
als zelfgeschreven zinnen. En juist die organische onscheidbaarheid van dramatiek
(tekst) en structuur (muziek) is kenmerkend voor de werkwijze van Van der Aa,
die een 'opgelegde emotionaliteit' in zijn muziek stelselmatig uit de weg gaat.
Zowel in Here [in circles] als Here
[to be found] maakt de sopraan een ontwikkeling
door. Inhoudelijk houdt Van der Aa zijn teksten daarbij bewust troebel, waardoor
de beoogde sfeer van onthechte waanzin des te sterker wordt getroffen. Woorden
worden ingezet als figuurlijke kleuring van de klank, niet als drager van een
letterlijke boodschap. "Muziek heeft de kracht om niet specifiek te zijn",
zegt de componist daarover. "Zij kan een sfeer suggereren én ruimte laten
voor de eigen verbeelding van de luisteraar. Hoe concreter een tekst, hoe minder
driedimensionaal de muziek."
In Here [in circles] onderneemt het dramatisch-ik (sopraan) pogingen los te breken uit de cyclische voortgang van de muziek. Het contact tussen de extreem virtuoze, opgejaagd zingende sopraan, het live-ensemble, de bandopnamen en een radarwerk van knippende, venijnige klikgeluiden (percussionist met ontkoppelde 'nep'-schakelaar) klinkt afwisselend onrustbarend en verinnerlijkt. De muziek bereikt pas een vorm van rust aan het slot, waar de sopraan een aangrijpende, schizofrene dialoog aangaat met haar eigen stemschimmen op tape.
Here [to be found]
In de uiteindelijke volgorde besluit Here
[to be found] (2001) de Here trilogie,
maar chronologisch begon de componist zijn drieluik hier. De dichtheid van ideeën
maakt ook meteen aannemelijk dat Van der Aa na Here [to be found] het gevoel
had dat hij het thema van een individu versus zijn omgeving verder uit zou kunnen
bouwen in twee andere delen.
Met minimale harmonische middelen schetst Here [to be found] een
maximaal beklemmende sfeer, die door ijle strijkersakkoorden wordt geïntroduceerd.
Het onafwendbare gevoel van dramatiek dat Here [to be found] ademt, komt in de eerste plaats voort uit het proces van aantrekken en afstoten tussen sopraan, kamerorkest en soundtrack. Net als later voor Here [in circles] schreef de componist zelf de verstilde maar bloemrijke tekst, waarin de meanderende gedachtespinsels van het innerlijk op drift geraakt dramatisch-ik (sopraan) tot uitdrukking komen. Zij zoekt en vindt aansluiting bij orkest en soundtrack, maar trekt zich daarna allengs verder terug in haar eigen muzikale micro-universum. Niet alleen tekstueel, ook muzikaal raakt de sopraan steeds verder verwijderd van de haar omringende elementen.
De onthechting en verkilling die Van der Aa de sopraan laat doormaken, voltrekt zich parallel ook in de noten. Van der Aa manipuleert het lineair verloop van zijn muziek door in zijn muziek te knippen, en deze 'knipsels' als bandopnamen in vervormde gedaante te laten terugkeren. Zo creëert hij terug- en vooruit spoelend een extra tijdsas. Het vacuümgevoel dat ontstaat wanneer muziek op die manier "bevriest" en weer "ontdooit", sluit aan bij het isolement dat de sopraan bezingt, en lijkt daarvan tegelijkertijd een abstracte verklanking. De sopraan zoekt zingend naar een nieuw vertrekpunt, de soundtrack en het orkest doen dat ook. Op die manier zijn drama en structuur in de Here-trilogie voortdurend ondeelbaar.
©2004 Mischa Spel